Dijital Yansımalar

Asistan, Karar Verici Değil

14 Ekim 2026 /

6 dk okuma süresi

Kısaca: Kamuda yapay zekânın en güvenli ve en verimli kullanımı, memurun yanında durmasıdır. Bu yazı, asistan ile karar verici arasındaki çizgiyi, İngiltere, Fransa ve Estonya’daki örnekleri ve bu çizginin vatandaş için ne anlama geldiğini ele alıyor.

Sabah mesaisi başlar. Evrak sisteminde kırk dilekçe var. Memur ilkini açmadan önce ekrandaki asistan hepsini okumuş, konularına göre ayırmış, her birine kısa bir özet eklemiş. Üçünde eksik belge olduğunu işaretlemiş, birinin acil olduğunu not düşmüş.

Memur kahvesini alıp acil dosyadan işine başlar. Önünde artık okunacak bir yığın yok; karar bekleyen insanların dosyaları var.

Yazının bütün meselesi bu sahnede saklı. Asistan dosyayı hazırlar; kararı memur verir.

İnce ama net bir çizgi

Kamuda yapay zekâ denince akla genellikle işi üstlenen, kimi zaman karar da veren bir makine gelir. Oysa bugün en hızlı yayılan kullanım çok daha sessiz. Okuyan, özetleyen, taslak hazırlayan, araştıran bir yardımcı.

Çizgiyi çekmek için tek bir soru yeterli. Bu iş, bir vatandaşa hak tanıyor ya da bir hakkı ortadan kaldırıyor mu?

  • Asistanın işi, dilekçeyi özetlemek, mevzuatta ilgili maddeyi bulmak, cevap taslağı hazırlamak, toplantı tutanağı çıkarmak, eksik belgeyi işaretlemektir.
  • İnsanın işi, yardımı vermek ya da durdurmak, başvuruyu kabul etmek ya da reddetmek, ceza kesmek, izin vermektir.

Asistanın işleri zaman kazandırır. İnsanın verdiği kararlar ise bir hayata dokunur. Serinin ilk yazısında ele aldığımız “yüksek risk” sınıfı da tam olarak bu ikinci alanı korumak için var.

Dünyada asistanlar iş başında

İngiltere’de hükümet, kamu çalışanları için “Humphrey” adlı bir yapay zekâ araç paketi geliştirdi. Paket içinde vatandaşların kamuoyu görüşlerine verdiği binlerce yanıtı analiz eden Consult, toplantı tutanağı çıkaran Minute ve politika özetleri hazırlayan Redbox gibi araçlar var. Consult’un, aylar süren analizleri saatlere indirdiği belirtiliyor. Hiçbiri karar vermiyor; hepsi karar vericinin önüne daha düzenli bir masa koyuyor.

Fransa’da, kamu hizmet noktalarındaki personelin vatandaş sorularını yanıtlamasına yardım etmesi için Albert adlı yerli bir asistan geliştirildi ve 48 hizmet noktasında denendi. Ocak 2026’da açıklanan sonuca göre araç, olgusal hatalar yaptığı için mevcut hâliyle yaygınlaştırılmayacak. Ama proje bitmedi; daha güçlü bir sürüm on bin kamu görevlisiyle denendi. Bu hikâyenin en değerli yanı, başarısızlığın saklanmaması.

Estonya’da Bürokratt adlı sanal asistan, kamu kurumlarının sohbet robotlarını tek bir ağda birleştiriyor. Vatandaş tek bir pencereden bilgi alabiliyor, yaklaşan yükümlülüklerini önceden öğrenebiliyor.

Üç ülke, üç farklı yaklaşım. Ama ortak bir çizgi var. Asistan bilgiyi getirir, düzenler, hatırlatır; karar ise hâlâ bir insanın masasındadır.

Sinsi bir kayma

Asistan ile karar verici arasındaki çizgi kâğıt üzerinde nettir. Sahada ise sessizce kayabilir.

Asistan bir gün özet yerine bir öneri sunar. “Bu başvuru eksik görünüyor, reddedilebilir.” Memur yoğundur; öneri çoğu zaman doğrudur. Bir süre sonra öneriyi okumadan onaylamaya başlar. Kâğıt üzerinde kararı hâlâ insan vermektedir. Gerçekte ise imzayı atan insan, kararı veren makinedir.

Bunun adı otomasyon yanlılığıdır. İnsan, zamanla makinenin önerisine kendi muhakemesinden daha çok güvenmeye başlar. AB Yapay Zekâ Yasası da bu riski açıkça anıyor ve insan denetimi yapan kişilerin bunun farkında olmasını istiyor.

Çözüm teknolojide değil, kültürde yatıyor. Memurun öneriye “hayır” diyebilmesi, bunun için zamanının ve yetkisinin olması gerekir. Asistanın önerisini her zaman onaylayan bir memur, aslında asistanın asistanına dönüşmüştür.

Bizim için doğru başlangıç

Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı, kamuda 30 yapay zekâ pilotu öngörüyor. TÜBİTAK’ın Türkçe büyük dil modeli BİLGE de kamu süreçlerinde verimliliği hedefleyen bir altyapı olarak tanıtıldı. Bu yüzden asistanların kamu masalarına gelmesini bir olasılıktan çok bir takvim meselesi olarak görüyorum.

Bu pilotlar için en güvenli başlangıç noktası, tutanak, özet, taslak ve mevzuat araması gibi asistanlık işleridir. Bu işler hızlı sonuç verir ve doğrudan karar verme yetkisi içermez. Yine de buradaki hatalar bütünüyle zararsız sayılmaz; yanlış özetlenmiş bir dilekçe ya da gözden kaçmış bir mevzuat maddesi, kararı dolaylı yoldan etkileyebilir. Bu yüzden insan kontrolü ve doğrulama süreçleri en baştan planlanmalıdır. Kurum bu süreçte hem teknolojiyi hem de kendi insanını tanıma fırsatı bulur.

Fransa’nın deneyimi burada da öğretici. Pilotun amacı, başarıyı göstermek kadar sınırı da görmektir. Bir pilotun “bu hâliyle yaygınlaştırmayacağız” diye sonuçlanması, başarısızlık yerine kurumsal olgunluğu gösterir.

Vatandaş için ne değişiyor?

Asistan doğru kurulduğunda, vatandaş onu çoğu zaman görmez ama etkisini hisseder. Dilekçesine daha hızlı yanıt gelir, eksik belgesi ilk başvuruda fark edilir, sorusu doğru birime ilk seferde ulaşır.

Asistan ne kadar yardımcı olursa olsun, hakkında verilen kararın arkasında yine bir insan vardır. O insan dosyayı okumuş, öneriyi tartmış ve imzasını bilerek atmıştır.

Sabahki memuru hatırlayalım. Asistan onu kırk dilekçeyi okumaktan kurtardı. Kazandığı zamanı, kararın arkasındaki insanların dosyalarına ayırabildi.

Kamuda iyi bir yapay zekâ, memurun yükünü alır; sorumluluğuna dokunmaz.

Son güncelleme: Ekim 2026

Not: Bu yazıda yapay zekâ, asistanım olarak araştırma ve taslak aşamasında bana yardımcı oldu. Konu seçimi, kararlar ve son metin bana aittir.

Kaynaklar

Aynı yolculuktan notlar

Kelimeler Mahçup
Kelimeler…
20 Temmuz 2024
Sunucu Sanallaştırma Ne Zaman Anlamlı
5 Nisan 2010
Yüksek Risk
9 Ekim 2026